Magda Augusteijn

Zeggingskracht

In film wordt gebruik gemaakt van verschillende beelduitsnedes. Een ‘close-up’ van iemands gezicht laat goed diens gezichtsuitdrukking zien, de kijker zal makkelijk mee kunnen voelen met de emotie van de afgebeelde persoon. In een ‘medium’ zie je iemands hoofd, schouders en een deel van het bovenlichaam. Zo zie je wat iemand aan het doen is of dat hij in gesprek is met een ander. In een ‘totaal’ zie je iemand van top tot teen en de ruimte waarin hij zich begeeft.

Elke uitsnede heeft zijn eigen zeggingskracht. Binnen de context van een film-verhaal vervult het kader van de afgebeelde persoon een functie: Gaat het op dat moment om de emotie? Gaat het om de acteur in relatie tot iets of iemand in zijn omgeving? In een totaal overzie je de situatie van hoe iemand zich in een ruimte bevindt. Hoe wijder het kader, hoe meer afstand tussen de afgebeelde persoon en de kijker. De kijker zal zich bij een totaal in een speelfilm niet snel betrokken voelen bij de gevoelens van de acteur.


Publieke zone / Ruim Totaal

Net als in de film werkt het ook in het echt zo dat als je iemand op grote afstand ziet (ruim totaal-shot) je je niet emotioneel betrokken voelt bij deze persoon. Op afstand kijk je puur naar iemands positie in de ruimte: in welke richting begeeft iemand zich? Tenzij er oogcontact is, iemand er vreemd uitziet of er afwijkend gedrag is, zal er geen reden zijn om iemand te naderen of dichterbij te laten komen. Waar je in filmtermen over een 'ruim totaal' kan spreken, kan je in psychologische termen zeggen dat de ander zich in de ‘publieke zone’ bevindt.


Sociale zone / Nauw Totaal

Als mensen elkaar naderen tot op 3,6 meter, dan komen ze in elkaars ‘sociale zone’. Ze kunnen elkaar nu niet meer negeren. Ze zullen elkaar op z’n minst even taxeren. Is het een man of een vrouw? Wat is het voor type? Heb ik iets met hem/haar te maken? Dat gaat onbewust en razendsnel. Emotioneel gezien heb je op deze afstand nog niet zoveel van elkaar te vrezen. In filmtermen zouden we de sociale zone kunnen aanduiden in het gebied van ‘nauw totaal’ tot ‘medium’. In een film zal het beeld iets zeggen over de plek waar iemand zich bevindt en het zal ook iemands intenties kunnen verraden. Gaat degene een stap dichterbij zetten of blijft hij op afstand? Wat is het gedrag van deze persoon?


Persoonlijke zone / Medium

Als men dichterbij komt, bijvoorbeeld op een meter afstand, dan is de ‘sociale zone’ overgegaan in de ‘persoonlijke zone’. Dit is de zone waarbinnen zakelijke of vriendschappelijke gesprekken plaatsvinden. Dit zou in filmkaders een ‘medium’ uitsnede zijn. Een medium wordt als shot dan ook veel gebruikt voor interviews in documentaires.


Intieme zone / Close-up

Op 65 centimeter (armlengte) begint de intieme zone. Binnen deze zone komen alleen de mensen die je goed kent of waar je je op een bepaald moment emotioneel mee verbonden voelt. Iets binnen 65 centimeter is niet meer alleen om naar te kijken, maar kan ook worden aangeraakt. Psychologisch gezien vraagt dit om maximale aandacht. Wanneer er iemand onverwacht de intieme zone instapt, dan slaan de hersenen alarm.

Lachende jongen

In schilderkunst is een echte close-up lastig. De schilder kan moeilijk binnen 65 centimeter van de persoon die hij portretteert gaan staan. Met een camera kan je heel dicht op iemands huid gaan zitten en een mooi plaatje maken. De reden om in de film een close-up te gebruiken is om emotie uit te drukken. In de schilderkunst zijn de middelen om emotie uit te drukken veel breder: er kan een specifieke kleurschakering worden ingezet, je kunt de penseelstreken gebruiken voor een ‘emotionele’ toets, contrasten kunnen worden aangescherpt. Kortom de truckendoos voor emotie in een stilstaand beeld is bij schilderkunst groter dan bij film, Een close-up hoeft dan niet de beste methode te zijn om het doel (emotie uitdrukken) te bereiken.

Maar als we even de “lachende jongen” van Frans Hals in gedachte nemen, dan denk ik dat de meeste mensen een (inwendige) glimlach niet kunnen onderdrukken. Hier is zowel gebruik gemaakt van het close-up effect (voor een schilderij behoorlijk close) als een vrije en ‘vrolijke’ penseelstreek.


Kosmische zone / besef van nietigheid

Wat misschien een verschil is met het echte leven en een afbeelding: in het echte leven bepaal je zelf waar je naar kijkt, bij een afbeelding bepaalt de maker van het beeld waar je naar kijkt. In het echte leven zal je van nature niet snel de neiging hebben om naar mensen heel erg in de verte te kijken. Sociaal gezien heeft het geen zin om je aandacht te richten op iemand op grote afstand. Maar als een schilder een grote ruimte laat zien met een mannetje in de verte, dan kijk je daar wel naar. En er duikt een besef op: we zijn zo nietig en de ruimte om ons heen is zo groot.

Laten we dit de kosmische zone noemen. Je ziet iemand op meer dan 10 meter afstand. Wie het is, wat hij doet maakt niet uit. Het enige wat uit maakt is dat het een mens is. De toeschouwer ziet deze gestalte in relatie tot de wijde omgeving. En beseft dat hij voor de ander net zo’n gestalte is. Anoniem en nietig.

lees meer op www.augusteijn.nl